آموزش قافیه

#آموزش_عروض_و_قافیه

به نام دوست

اساس قافیه :
قافیه یا آهنگ یکسان چند کلمه را هجای قافیه به وجود می آورد.
پس هجای قافیه که شامل صامت و مصوت است، می باشد.

صامت آغازین هجای قافیه قابل تغییر و بقیه ی واک های آن ثابت و تغییر ناپذیر می باشد و در حقیقت قافیه همسانی همین واک های ثابت و تغییر ناپذیر در کلمات می باشد.

بنابر این اگر بجای واک اول هر هجایی صامت های متفاوت قرار دهیم چندین کلمه ی هم قافیه ساخته می شود، مثلا اگر بخواهیم برای مور کلمات هم قافیه بسازیم کافیست بجای اولین صامت آن صامت های دیگری بگذاریم.
مور، شور، دور، زور…….

👈 قانون اصلی علم قافیه همین یک نکته می باشد.

یک
اگر هجای قافیه صامت +مصوت کوتاه باشد،
قانون:
صامت قابل تغییر و مصوت کوتاه غیر قابل تغییر می باشد که امروزه این قافیه استفاده نمی شود.
چون کلمات مختوم به”a” نه و “و ” می باشد و کلمات چند هجایی که به آ ختم می شدند به eتلفظ می شدند.

_ کلمات مختوم به “o”فقط چهار کلمه ی تو، چو، دو، او می باشد.
دوستان اینها بررسی قافیه های تک هجاییست یعنی صامت +مصوت کوتاه.

_ کلمات مختوم به “e” یعنی مصوت کوتاه” ِ” کسره چهارتا می باشد :که، چه، نه، سه می باشد اما کلمات چند هجایی مختوم به “ه” فراوان است که “ه” e نادیده گرفته می شود مثل گشته،که ت حرف روی ست.

پس عملا این هجا در قافیه حذف می شود چون در ادوار شعر فارسی بجز چند بیتی بیشتر استفاده نشده است.

هرکجا ذکر او بود تو که ای
جمله تسلیم کن بدو تو چه ای.
سنایی

دوستان عزیز صامت در آوا نگاری با. “C” و مصوت کوتاه با “v” و مصوت بلند با “v” +خط تیره بر روی آن نمایش داده می شود.

اگر هجای قافیه CV + خط تیره بر روی vباشد یعنی صامت + مصوت بلند، C متغییر و v با خط تیره ثابت است.

مثال برای مصوت بلند”آ” :
سالها دل طلب جام جم از ما می کرد
آنچه خود داشت ز بیگانه تمنا می کرد

هجای قافیه ” ما، نا” مصوت بلند ثابت و صامت متغیر.

مثال برای “ای” :
زبس گل که در باغ ماوی گرفت
چمن رنگ ارتنگ مانی گرفت
رابعه

هجای قافیه “وی، نی”.

مثال برای هجای بلند “او”
زلفت هزار دل به یکی تار مو ببست
راه هزار چاره گر از چار سو ببست
حافظ

هجای قافیه “مو، سو” می باشد.

قاعده ی کلی :
هر کلمه ای مختوم به مصوت بلند با کلمات مختلف مختوم به همان مصوت هم قافیه هستند مگر اینکه از نظر عروضی دچار مشکل شود.
مثلا:
تمنا، دریا، نا، بالا و…. همقافیه هستند، اما” تمنا” با “صدا” هم قافیه نیستند هرچند که هجای قافیه آنها ختم به مصوت بلند است به علت اینکه در تقطیع وزنی تمنا بصورت” u_ _ “و صدا بصورت “u _ ” است و ایراد وزنی ایجاد می کند

جلسه ی سوم :
هجای سوم و چهارم قافیه

۳_ اگر هجای قافیه cvc یعنی :
“صامت +مصوت کوتاه + صامت” باشد، صامت آغازین متغیر و مصوت کوتاه و صامت دوم ثابت می باشد.

_مثال برای مصوت کوتاه ” a ” : َ

دست از طلب ندارم تا کام من برآید
یا تن رسد به جانان، یا جان ز تن بر آید

هجای قافیه” تن و من” می باشد نون در هر دو هجا و مصوت کوتاه َ ثابت و” م، ت” متغیر است.

_مثال برای مصوت کوتاه ” ُ / o” :

باغبان گر پنج روزی صحبت گل بایدش
بر جفای خار هجران صبر بلبل بایدش

هجای قافیه “گل، بل” می باشد، لام و مصوت کوتاه ” ُ ” ثابت و ” گ، ب” متغیر است.

_ مثال برای مصوت کوتاه ” ِ / e” :

بلبلی خون دلی خورد و گلی حاصل کرد
باد غیرت به صدش خار پریشان دل کرد

هجای قافیه “صل، دل” می باشد، لام و مصوت کوتاه ” ِ” ثابت و ” ص، د” متغیر است.

هجای چهارم
۴_ اگر هجای قافیه صامت +مصوت بلند +صامت باشد صامت آغازین متغیر و مصوت بلند و صامت دوم ثابت می باشد.

_ مثال برای مصوت بلند ” آ ” :

یاد باد آنکه زما وقت سفر یاد نکرد
به وداعی دل غمدیده ی ما شاد نکرد

هجای قافیه ” شاد، یاد ” می باشد، هجای قافیه ، “ش و ی” که صامت آغازین هستند متغیر و “ا د” که مصوت بلند و صامت دوم هستند ثابت است.

_ مثال برای مصوت بلند ” ای ” :

قتل این خسته به شمشیر تو تقدیر نبود
ورنه هیچ از دل بی رحم تو تقصیر نبود

هجای قافیه “دیر، صیر” می باشد، “د، ص” صامت آغازین متغیر و مصوت بلند “ی” و “ر” صامت دوم ثابت است.

_ مثال برای مصوت بلند ” او” :

کنون که در چمن آمد گل از عدم به وجود
بنفشه در قدم او نهاد سر به سجود

هجای قافیه “جود ، جود” می باشد، “ج، ج” صامت آغازین متغیر و مصوت بلند “او” و ” د ” صامت دوم ثابت است.

۵_ اگر هجای قافیه،
” صامت +مصوت کوتاه +دوصامت” باشد، صامت اول متغیر و مصوت کوتاه بعلاوه دو صامت بعد از آن ثابت خواهد بود.

_ مثال برای مصوت کوتاه ” َ ” a:

خرد باید اندر سر مرد و مغز
نباید مرا چون تو دستار نغز
سعدی

در مثال بالا “م، ن” صامت آغازین هجای قافیه متغیر و مصوت کوتاه و دو صامت بعدی ثابت می باشد.

یا بعنوان مثال : کلمات همقافیه “درد و زرد”.

مثال برای مصوت کوتاه ” ِ “، e:

گرت زشتخویی بود در سرشت
نبینی ز طاووس جز پای زشت
سعدی

در مثال بالا “ر، ز” متغییر و مصوت کوتاه “ِ ” بعلاوه دو صامت ” شت، شت” ثابت می باشد.

_ مثال برای مصوت کوتاه ” ُ “، o :

زبان بریده به کنجی نشسته صمٌّ بکم
به از کسی که نباشد زبانش اندر حکم
سعدی

در مثال بالا صامت آغازین “ب، ح” متغیر و مصوت کوتاه ” ُ ” بعلاوه ” کم، کم” ثابت می باشد.

یا در کلمات همقافیه “مُرد، تُرد”، صامت آغازین “م، ت” متغیر و مصوت کوتاه ” ُ ” بعلاوه دو صامت “رد، رد” ثابت می باشد.

*نکته:
در هجای قافیه ی کلماتی که قبل از حرف رَوی مصوت مرکب هست هم همین قاعده اجرا می شود،
مثال برای مصوت مرکب “ow” :

نه گردنکشان را بگیرد به فور
نه عذر آوران را براند به جور
سعدی
دو صامت آغازین”ج ، ف” متغیر و “ور” ثابت می باشد.

_مثال برای مصوت مرکب “ey”:

چو مرغ از قفس رفت و بگسست قید
دگر ره نگردد به سعی تو صید
سعدی

دو صامت آغازین “ص، ق” متغیر و مصوت مرکب “ey ” بعلاوه صامت بعدی ثابت می باشد.

۶_ اگر هجای قافیه،
“صامت +مصوت بلند + دو صامت باشد، صامت آغازین متغیر و مصوت بلند و دو صامت بعدی ثابت می باشد.

_مثال برای مصوت بلند “آ” :

به حقش که گردیده بر تیغ و کارد
نهی حق شکرش نخواهی گزارد
سعدی

در مثال بالا صامت آغازین “ک، ز “متغیر و مصوت بلند ” آ ” بعلاوه دو صامت بعد از آن ثابت می باشد.

_ مثال برای مصوت بلند ” او”:

نه بیگانه تیمار خوردش نه دوست
چو چنگش رگ و استخوان ماند و پوست
سعدی

در مثال بالا صامت آغازین ” پ، د” متغیر و مصوت بلند “او” بعلاوه ی دو صامت بعدی ثابت می باشد.

_مثال برای مصوت بلند ” ای “:

مرا می بباید چو طفلان گریست
ز شرم گناهان نه طفلانه زیست
سعدی

در مثال بالا صامت آغازین” گ، ز ” متغیر و مصوت بلند ” ای” بعلاوه دو صامت بعدی ثابت می باشد.

*نکته :

دوستان توجه داشته باشید در هجاهای قافیه ی ذکر شده در یک صورت احتمال تغییر یکی از صامت های ثابت وجود دارد و آن زمانیست که تلفظ این دوصامت یکی باشد که در آن صورت اشکالی ندارد.

مثل کلمه ی ” وحی، نهی” که صامت ” ح، ه ” چون تلفظشان یکیست به قول دکتر شمیسا اشکالی ندارد و البته مثال های دیگر.

 

Telegram: @an_anjomansher

Inesta: an_anjomansher

#منوچهر_ابراهیمی
@manouchehr_ebrahimi